درسهایی از آسیا در زمینه ظرفیت رشد آبزیپروری در میان چالشهای منابع و تغییرات اقلیمی
تغییر شکل صنعت “غذای آبی” (blue food) برای کمک به تغذیه مردم به شیوهای پایدار، بخشی از راهحل برای دستیابی به اهداف توسعه بینالمللی و پاسخ به بحرانهای بههمپیوسته امنیت غذایی، محیطزیست و اقلیم است.
آبزیپروری یعنی پرورش حیوانات و گیاهان آبزی بهعنوان روشی کارآمد در استفاده از منابع، برای ارائه پروتئین نسبتاً ارزان به انسانها در نظر گرفته میشود و یکی از مهمترین سیستمهای تولید مواد غذایی هوشمند از نظر اقلیمی و کارآمد از نظر منابع است.
پلتفرم جدید AquaInvest در بانک جهانی، مکمل تلاشهای موجود برای افزایش امنیت غذایی و تغذیهای است. این پلتفرم تأکید دارد که آبزیپروری باید در مواجهه با کمبود منابع و تغییرات سریع آب و هوایی، کارآمد و هوشمند باشد.
حدود 2500 گونه از حیوانات، گیاهان یا جلبکهای آبزی که از محیطهای آب شیرین یا دریایی صید یا پرورش می شوند بخش “آبی” کشاورزی غذایی را تشکیل میدهند. موجودات آبزی بخش قابل توجهی از راهحل برای تأمین نیازهای تغذیهای جمعیت روبهرشد جهان – که انتظار میرود تا سال 2050 به حدود 10 میلیارد نفر برسد یعنی 25 درصد افزایش نسبت به جمعیت فعلی 8 میلیاردی – ارائه میدهند.
تأکید بر گونههای آبزی با سطح تغذیه پایین که عمدتاً از گیاهان و پوششهای گیاهی در سطح پایین زنجیره غذایی تغذیه میکنند، یک روش کلیدی برای تضمین گسترش پایدار، بهرهوری در استفاده از منابع و کاهش وابستگی آبزیپروری به منابع خارجی است. این رویکرد، همراه با اتخاذ سیستمهای کشت چندگانه و یکپارچه که پرورش ماهی را با حداقل یک روش کشاورزی دیگر ترکیب میکند نیز میتواند پایداری را بهبود بخشد.
با نرخ رشد سالانه 8.8 درصد، در مقایسه با 1.2 درصد برای صید ماهی و 2.8 درصد برای تولید گوشت، آبزیپروری اکنون 57.3 درصد از 214 میلیون تن تولید کل آبزیان (حیوانات آبزی و گیاهان آبزی) را تشکیل میدهد. آبزیپروری جهانی، که در سال 2020 توسط فائو 265 میلیارد دلار ارزشگذاری شد، از میزان صید جهانی پیشی گرفته است (شکل 1).
توسعه پایدار آبزیپروری نیازمند سرمایهگذاری در زمینههایی است که تأثیرات زیستمحیطی را به حداقل برساند و درعینحال استفاده بهینه از منابع محدود را تضمین کند. تحقیقات، این فرضیه را تأیید میکند که شدتبخشی به آبزیپروری با گونههای سطح تغذیه پایین، همراه با پذیرش فناوریهای هوشمند از نظر اقلیمی و کارآمد در استفاده از منابع، عملکرد بهتری دارد.
درسهایی از آسیا در سطح منطقهای
آسیا رشد چشمگیری را نشان داده و همچنان بر آبزیپروری تسلط دارد و حدود 90 درصد از نیاز جهانی را تولید میکند. بین سالهای 1950 و 1989، آبزیپروری در چین مشابه آمریکا، اروپا و سایر نقاط آسیا و کمی کمتر از آفریقا بود (شکل 2). بااینحال، چین بین سالهای 1990 تا 2008 رشد انفجاری را تجربه کرد و از سایر نقاط جهان پیشی گرفت. درسهای آسیا و چین میتواند پتانسیل آبزیپروری در آفریقا، آمریکا و اقیانوسیه را باز کند.
این رشد که در سال 2018 حدود 56.7 درصد از تولید حیوانات آبزی جهانی و 59.5 درصد از تولید گیاهان آبزی در سطح جهان را تشکیل میداد به نسبت بالای گونههای غیرتغذیهشده ماهیهای سطح تغذیه پایین که بدون غذادهی در چین پرورش مییابند (شکل 3) نسبت داده میشود. علاوه بر گونههای غیرتغذیهشده، اصول کشت چندگونه ای و سیستمهای یکپارچه مزایای زیادی را به همراه دارند.
پنج عامل اصلی باعث تولید بالاتر در چین و آسیا شده است:
- تسلط گونههای سطح تغذیه پایین
12 گونه برتر ماهی تولیدشده در آسیا همگی بهعنوان “سطح تغذیه پایین” دستهبندی میشوند که نسبت به ماهیهای گوشتخوار با سطح تغذیه ای بالاتر که نیاز به خوراکهای پروتئین بالا دارند، ارزانتر و دوستدار محیطزیست هستند.
- دسترسی آسانتر به تخم اصلاحشده ژنتیکی ماهی
ماهیهای اصلاح نژاد شده سریعتر رشد میکنند، بازدهی بالاتر، مقاومت بیشتر در برابر استرس و بیماری دارند و تبدیلکنندههای بهتری هستند یعنی برای تولید هر کیلوگرم گوشت، غذای کمتری مصرف میکنند.
- دسترسی بهتر به خوراک باکیفیت و ارزان
خوراک ماهی بیش از 70 درصد از هزینههای کل مزرعه را تشکیل میدهد. تولید محلی خوراک ماهی به معنای دسترسی آسانتر و ارزانتر است که منجر به بهرهوری و بازدهی بالاتر میشود. یک فعالیت جدید که بهطور مشترک توسط صندوقهای حمایتگر PROBLUE و PROGREEN تأمین مالی شده، تقاضای آینده برای خوراک آبزیان را کمّی خواهد کرد و پایداری مواد اولیه مختلف خوراک را بررسی خواهد کرد. خوراک تولیدشده محلی، راهحلی محلی برای حل چالشهای جهانی است.
- تنوع سیستمهای پرورشی و کاربرد فناوریها
بخش آبزیپروری آسیا تا حد زیادی از شیوههای سنتی پرورش گسترده به روش های تکامل یافته تر تغییر کرده است. سپس بهتدریج با افزودن خوراکهای مکمل محلی تقویت شد و به فناوریهای کارآمد در استفاده از منابع رسیده است که بازیافت مواد تغذیه ای را تشویق میکند و بازده را به حداکثر میرساند.
- بازارهای صادراتی و داخلی تثبیتشده از طریق ارزشافزوده
تجارت بینالمللی محصولات آبزیپروری به موازات گسترش این بخش بهسرعت افزایش یافته است. ویتنام، هند، تایلند و اندونزی از جمله بزرگترین صادرکنندگان محصولات آبزی در جهان هستند.
هریسون چارو کاریسا کارشناس ارشد شیلات و آبزی پروری در گروه بانک جهانی
