عملکرد تجاری درخشان صنعت خاویار ایران گزارش ارائه شده توسط آقای دکتر خدایی در همایش روز ملی خاویار 27 تیر 1405

با سلام و احترام خدمت مدیران محترم، اساتید و متخصصان و بویژه تولیدکنندگان و صادرکنندگان ارزشمند صنعت تولید و پرورش خاویار، نمایندگان محترم دستگاه‌های اجرایی و همه عزیزانی که امروز در نهمین روز ملی خاویار ایران گرد هم آمده‌اند.

وقتی از خاویار ایران صحبت می‌کنیم، درباره یک محصول معمولی صحبت نمی‌کنیم؛ بلکه درباره نامی سخن می‌گوییم که سال‌هاست در بازارهای جهانی با اصالت، کیفیت و اعتبار شناخته شده است.

خاویار ایرانی همواره یکی از معتبرترین نام‌ها در صنعت خاویار جهان بوده و برای مصرف‌کنندگان بین‌المللی، نمادی از یک محصول ممتاز و با ارزش محسوب شده است. این جایگاه، حاصل دهه‌ها تجربه، دانش و پیوند عمیق ایران با منابع ارزشمند دریای خزر است.

اما داستان خاویار ایران تنها داستان یک میراث تاریخی نیست؛ بلکه داستان یک تحول بزرگ در صنعت شیلات کشور است.

تا سال ۱۳۷۰، بخش عمده تولید خاویار ایران از طریق صید طبیعی ماهیان خاویاری دریای خزر انجام می‌شد. با کاهش ذخایر این گونه ارزشمند و ضرورت حفاظت از آن، محدودیت‌های صید اعمال شد و صنعت با یک چالش جدی مواجه شد.

اما این چالش، پایان مسیر نبود؛ بلکه آغاز یک تحول بزرگ بود. با تکیه بر دانش متخصصان، سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و راهبری سازمان شیلات ایران تولید خاویار از دریا به خشکی منتقل و صنعتی جدید در کشور پایه‌گذاری شد.

امروز صنعت خاویار ایران، یک صنعت دانش‌ پایه ، صادرات‌محور و مبتنی بر سرمایه‌گذاری و اشتغال است که در نقاط مختلف کشور توسعه پیدا کرده است.

در این فرصت، تلاش می‌کنم در 6 سرفصل نگاهی کوتاه به مسیر تحول این صنعت، عملکرد صادراتی، جایگاه ایران در بازارهای جهانی و ظرفیت‌های پیش روی خاویار کشور داشته باشم.

1. عملکرد تجاری صنعت خاویار ایران؛ از بازگشت به بازارهای جهانی تا رشد صادرات

اگر بخواهیم مسیر توسعه صنعت خاویار ایران را با زبان آمار بررسی کنیم، عملکرد صادراتی سال‌های اخیر نشان می‌دهد که این صنعت توانسته است مسیر رشد خود را حفظ کند و جایگاه خود را در بازارهای جهانی ارتقا دهد.

بر اساس اظهارنامه های رسمی گمرک جمهوری اسلامی ایران ، صادرات خاویار ایران در سال ۱۴۰۰ حدود ۳ هزار و ۷۷۴ کیلوگرم با ارزشی بالغ بر ۱.۵ میلیون دلار بوده است.

این روند در سال‌های بعد ادامه پیدا کرد و با افزایش ظرفیت تولید، توسعه واحدهای پرورش و فراوری خاویار و گسترش بازارهای صادراتی، رشد قابل توجهی را تجربه کرد.

در سال ۱۴۰۲ میزان صادرات به حدود ۴ هزار و ۷۸۴ کیلوگرم رسید و در سال ۱۴۰۴ این رقم به حدود ۷ هزار و ۹۷۴ کیلوگرم افزایش یافت و ارزش صادراتی آن از ۵ میلیون دلار عبور کرد.

نکته مهم این است که این رشد در شرایطی اتفاق افتاده که بازارهای جهانی همواره با تغییرات و چالش‌های مختلف مواجه بوده‌اند. صنعت خاویار ایران نشان داده است که با توسعه بازارهای جدید و افزایش توان رقابتی، می‌تواند مسیر رشد خود را ادامه دهد.

خاویار اگرچه از نظر حجم صادرات با بسیاری از محصولات کشاورزی قابل مقایسه نیست، اما به دلیل ارزش بسیار بالای هر واحد محصول، جایگاه ویژه‌ای در صادرات محصولات با ارزش افزوده بالا دارد.

نمودار1- مقدار و ارزش صادرات خاویار ایران 1400-1404

1. گسترش بازارهای صادراتی؛ نشانه‌ای از جایگاه جهانی خاویار ایران

یکی از مهم‌ترین شاخص‌های موفقیت یک صنعت صادراتی، تعداد و تنوع بازارهایی است که توانسته در آن‌ها حضور پیدا کند.

روند صادرات خاویار ایران نشان می‌دهد که این صنعت توانسته است از یک بازار محدود، به یک شبکه صادراتی گسترده در سطح جهان تبدیل شود.

در سال ۱۴۰۰ خاویار ایران به ۳۲ کشور جهان صادر شده است. این تعداد در سال ۱۴۰۲ به ۳۸ کشور رسید و در سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ نیز ایران حضور صادراتی خود را در بیش از ۳۰ کشور جهان حفظ کرده است.

 اما نکته مهم‌تر، تغییر ساختار بازارها در این دوره است.

به عنوان مثال باید به بازار انگلستان اشاره کنیم. در دهه 90 یکی از بازارهای مهم صادراتی ایران کشور انگلستان بود. در آن سال ها، حدود ۳۰ درصد مقدار صادرات خاویار ایران به این کشور اختصاص داشت و این کشور یکی از بازارهای ارزشمند خاویار ایرانی محسوب می‌شد.

پس از خروج انگلستان از اتحادیه اروپا و تغییر قوانین و الزامات تجاری این کشور، صادرات مستقیم خاویار ایران به این بازار با محدودیت مواجه شد.

اما نکته قابل توجه این است که این تغییر، باعث کاهش صادرات خاویار ایران نشد. صنعت توانست با توسعه بازارهای جدید، جایگزین کردن مقاصد صادراتی و تقویت حضور خود در کشورهای مختلف، مسیر رشد را ادامه دهد.

این موضوع یک دستاورد مهم مدیریتی برای صنعت خاویار ایران است؛ زیرا نشان می‌دهد صادرکنندگان زحمتکش و ریسک پذیر ما  توانسته اند وابستگی خود به یک بازار خاص را کاهش دهد و شبکه‌ای متنوع‌تر و پایدارتر از مشتریان جهانی ایجاد کند.

نمودار2- تعداد کشور‌های هدف صادراتی

1. بازارهای هدف؛ تثبیت جایگاه خاویار ایران در بازارهای معتبر جهانی

بررسی بازارهای اصلی صادراتی خاویار ایران طی سال‌های اخیر نکات جالبی را نشان می‌دهد.

در سال های اخیر مهم ترین بازارهای خاویار ایران کشورهایی مانند امارات متحده عربی، قطر، بلژیک، آلمان، سوئیس، ژاپن، هلند، هنگ‌کنگ و کانادا هستند.

حضور کشورهای اروپایی مانند آلمان، بلژیک، سوئیس و هلند که استانداردهای سخت‌گیرانه ای دارند اهمیت ویژه‌ای دارد.

همچنین حضور مستمر بازارهایی مانند امارات و قطر (علی رغم رقبای بسیار قدر ) نشان‌دهنده اهمیت بازار منطقه‌ای برای این محصول لوکس است.

در سال ۱۴۰۴، ۱۰ بازار اصلی صادراتی ایران حدود ۷ هزار و ۲۷۱ کیلوگرم (حدود 75 % کل  از 32 بازار ) از صادرات خاویار را به خود اختصاص داده‌اند که نشان‌دهنده تمرکز صادرات در بازارهای معتبر و پایدار است.

این دستاورد نشان می‌دهد که خاویار ایران توانسته است اعتماد بازارهای جهانی را جلب کند و از یک محصول شناخته‌شده تاریخی، به یک محصول صادراتی مدرن تبدیل شود.

1. رشد بازارهای اصلی صادراتی؛ نشانه‌ای از تثبیت جایگاه جهانی خاویار ایران

یکی از شاخص‌های مهم برای ارزیابی پایداری صادرات، بررسی عملکرد بازارهای اصلی در یک دوره زمانی مشخص است. اگر مجموع صادرات ۱۰ کشور برتر مقصد خاویار ایران را طی سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ بررسی کنیم، شاهد یک روند کاملاً رو به رشد هستیم.

در سال ۱۴۰۰ صادرات به این ۱۰ بازار اصلی حدود ۷۹۸ کیلوگرم با ارزشی بالغ بر ۱ میلیون دلار بود. اما با توسعه بازارها، افزایش ظرفیت تولید و تقویت ارتباط با مشتریان بین‌المللی، این رقم به‌تدریج افزایش یافت.

در سال ۱۴۰۲، صادرات به این بازارها به حدود ۳ هزار و ۹۱۲ کیلوگرم رسید و در سال ۱۴۰۴، مقدار صادرات به ۱۰ بازار اصلی از ۷ هزار و ۲۷۱ کیلوگرم عبور کرد که ارزش آن بیش از ۴.۶ میلیون دلار بوده است.

در مجموع طی این پنج سال، بیش از ۲۱ تن خاویار ایرانی تنها به ۱۰ بازار اصلی صادر شده که ارزش آن به حدود ۱۴.9 میلیون دلار رسیده است.

این روند نشان می‌دهد که رشد صادرات خاویار ایران تنها حاصل فروش مقطعی نبوده، بلکه بر پایه ایجاد بازارهای پایدار، افزایش اعتماد مشتریان جهانی و توانایی تولیدکنندگان ایرانی در تأمین محصول با کیفیت شکل گرفته است. امروز صنعت خاویار ایران توانسته است در بازارهای هدف خود جایگاه ایجاد کند و این موضوع، یکی از مهم‌ترین پایه‌های توسعه آینده این صنعت خواهد بود.

نمودار3- مجموع صاردات خاویار به 10 مقصد برتر طی سال‌های 1400-1404

1. ارتقای جایگاه صنعت خاویار ایران؛ یک دهه تحول و رشد پایدار

اگر بخواهیم مسیر تحول صنعت خاویار ایران را در یک نگاه بررسی کنیم، مقایسه عملکرد صادراتی در یک دهه گذشته، تصویر روشنی از تغییر جایگاه این صنعت ارائه می‌دهد.

در سال ۱۳۹۴، صادرات خاویار ایران حدود ۸۷۲ کیلوگرم به ۹ کشور جهان بود. در آن سال، بازار انگلستان یکی از مهم‌ترین مقاصد صادراتی ایران محسوب می‌شد و حدود ۳۰ درصد مقدار صادرات خاویار کشور به این بازار اختصاص داشت.

اما پس از خروج انگلستان از اتحادیه اروپا و تغییر قوانین و الزامات صادراتی این کشور، امکان صادرات مستقیم خاویار ایران به انگلستان با محدودیت‌هایی مواجه شد و این بازار مهم از چرخه مستقیم صادرات ایران خارج شد. با این حال، نکته مهم و ارزشمند این است که صنعت خاویار ایران نه‌تنها در برابر این تغییر متوقف نشد، بلکه توانست مسیر رشد خود را ادامه دهد.

تولیدکنندگان و صادرکنندگان خاویار ایران با توسعه بازارهای جدید، تقویت حضور در کشورهای مختلف و افزایش توان رقابتی، توانستند کاهش یک بازار مهم را جبران کنند و حتی فراتر از آن، حجم صادرات کشور را افزایش دهند. به‌ نحوی که در سال ۱۴۰۴، صادرات خاویار ایران به حدود ۷ هزار و ۹۷۴ کیلوگرم رسید و تعداد کشورهای مقصد صادراتی به ۳۳ کشور جهان افزایش یافت. این یعنی در یک دهه، مقدار صادرات خاویار ایران بیش از ۸۱۴ درصد رشد داشته و ارزش صادراتی نیز با حدود ۲۴۰ درصد افزایش از حدود ۱.۵ میلیون دلار به بیش از ۵ میلیون دلار رسیده است.

اما اهمیت این آمار تنها در رشد اعداد نیست؛ بلکه در تغییر ساختار صنعت است صنعت خاویار ایران در طی نزدیک به دو دهه از یک فعالیت محدود و وابسته به منابع طبیعی، به یک صنعت نوین آبزی‌پروری تبدیل شده است؛ صنعتی که بر پایه دانش فنی، سرمایه‌گذاری بخش خصوصی، استانداردهای بین‌المللی و توان متخصصان داخلی توسعه یافته است.

تجربه از دست رفتن یک بازار مهم مانند انگلستان، در کنار حفظ روند رشد صادرات، نشان داد که صنعت خاویار ایران توانسته است انعطاف‌پذیری لازم برای حضور در تجارت جهانی را به دست آورد.

البته بازگشت به بازارهای ارزشمندی مانند انگلستان همچنان یک هدف مهم است و امید است با پیگیری‌های سازمان دامپزشکی جمهوری اسلامی ایران و همکاری نهادهای نظارتی این کشور، زمینه صادرات مستقیم خاویار ایرانی به این بازار مجدداً فراهم شود.

نمودار4- صادرات خاویار در سال 1394

نمودار5- ارتقاء جایگاه در یک دهه

1. جمع‌بندی و چشم‌انداز آینده

آن چه مسیر طی‌شده صنعت خاویار ایران به ما می گوید این است که ما با یک صنعت ارزشمند، پویا و دارای آینده روشن روبه‌رو هستیم.

خاویار ایران امروز تنها یک محصول صادراتی نیست؛ بلکه حاصل پیوند میراث تاریخی، دانش تخصصی، سرمایه‌گذاری بخش خصوصی، اشتغال و توانمندی صادراتی کشور است.

تجربه سال‌های اخیر نشان داد که این صنعت توانسته است با وجود تغییرات بازارهای جهانی، مسیر رشد خود را حفظ کند و از یک فعالیت محدود، به یک صنعت مدرن و صادرات‌محور تبدیل شود.

برای ادامه این مسیر، همکاری همه بخش‌ها ضروری است؛ از تولیدکنندگان و فعالان بخش خصوصی گرفته تا سازمان شیلات، سازمان دامپزشکی، سازمان توسعه تجارت و تمامی مجموعه‌هایی که در زنجیره تولید و صادرات نقش دارند.

توسعه بازارهای جدید، تسهیل فرآیندهای صادراتی، ارتقای فناوری تولید، حفظ استانداردهای جهانی و حمایت از سرمایه‌گذاری، می‌تواند جایگاه ایران را در بازار جهانی خاویار بیش از پیش تقویت کند.

خاویار فقط یک محصول نیست؛ بلکه ترکیبی از دانش، سرمایه‌گذاری، اشتغال، صادرات و اعتبار ملی است.

امیدواریم با ادامه این مسیر و همکاری همه فعالان این حوزه، نام خاویار ایران همچنان در جایگاه شایسته خود در بازارهای جهانی بدرخشد و این صنعت ارزشمند سهم بیشتری در توسعه اقتصاد غیرنفتی کشور ایفا کند.

از توجه و همراهی شما سپاسگزارم.