معرفی کتابها و نشریات جدید شیلاتی برگرفته از مجله INFOFISH International – شماره 4 / JULY – AUGUST ۲۰۲۶
تهیه شده توسط مهندس حسن جعفری کارشناس بخش بازرگانی آبزیان
در این شماره شش کتاب جدید شیلاتی معرفی شده است:
۱. راهنمای صید و توافقنامه بینالمللی BBNJ
موضوع: کتابچهای برای آشنایی با توافقنامه حفاظت از تنوع زیستی دریاها در آبهای آزاد (خارج از مرزهای کشورها)
این کتابچه راهنما به زبانی ساده توضیح میدهد که توافقنامه بینالمللی BBNJ (که هدفش حفظ محیط زیست و تنوع زیستی اقیانوسها در بخشهای فرامرزی و بینالمللی است) چه تأثیری روی صنعت شیلات میگذارد.
با اینکه این توافقنامه مستقیماً برای صید قانونگذاری نمیکند، اما تصمیمات جدید آن — مثل مشخص کردن مناطق حفاظتشده دریایی، ارزیابیهای زیستمحیطی و تحقیق روی منابع ژنتیکی دریا — کاملاً به اطلاعات، تخصص و همکاری بخش شیلات وابسته است. این راهنما دقیقاً همین نقاط مشترک را دستهبندی کرده و نشان میدهد که فعالان شیلات چطور میتوانند با این قوانین جدید هماهنگ شوند، از فرصتهای علمی و سرمایهگذاری جدید استفاده کنند و چطور در مدیریت یکپارچه اقیانوسها سهیم باشند.
عنوان کتاب: شیلات و توافقنامه BBNJ: یک راهنمای کاربردی
ناشر: سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)
سال انتشار: ۲۰۲۶
تعداد صفحات: ۴۰ صفحه
شابک (ISBN): 978-92-5-140402-7
این کتاب شامل چه موضوعاتی است؟
این راهنما به زبان ساده توضیح میدهد:
- توافقنامه BBNJ (High Seas Treaty) چیست؟
- این توافق چه ارتباطی با صنعت شیلات دارد؟
- چهار رکن اصلی توافقنامه:
- منابع ژنتیکی دریایی (Marine Genetic Resources)
- ابزارهای مدیریت منطقهای و مناطق حفاظتشده دریایی (Marine Protected Areas)
- ارزیابی اثرات زیستمحیطی (Environmental Impact Assessment)
- توسعه ظرفیت و انتقال فناوری دریایی
- نقش سازمانهای مدیریت منطقهای شیلات (RFMOs)
- تأثیر این توافق بر مدیریت پایدار منابع آبزی و صنعت شیلات
اهمیت این کتاب برای فعالان صنعت خاویار و شیلات
اگر در حوزه خاویار، آبزیپروری، صادرات محصولات دریایی یا تجارت بینالمللی شیلات فعالیت میکنید، این راهنما به شما کمک میکند تا:
- با قوانین جدید بینالمللی آشنا شوید.
- تأثیر توافقنامه BBNJ بر تجارت و مدیریت منابع دریایی را درک کنید.
- سیاستهای پایداری (Sustainability) را بهتر در کسبوکار خود بهکار بگیرید.
- آمادگی بیشتری برای همکاری با بازارهای بینالمللی، هتلهای لوکس و رستورانهای Fine Dining داشته باشید که به تأمین پایدار محصولات اهمیت میدهند.
۲. توانمندسازی زنان در زنجیره ارزش شیلات
* موضوع: بررسی تجربههای موفق و درسهای آموختهشده برای حمایت از زنان در صیادیهای کوچک ساحلی
این کتاب الکترونیکی نتیجه یک همکاری بزرگ جهانی میان سازمانهای بینالمللی (مثل فاو، بانک جهانی و محیط زیست سازمان ملل) پس از یک پروژه ۵ ساله است. این اثر که برای سیاستگذاران و سازمانهای توسعه نوشته شده، روی یک موضوع حیاتی دست میگذارد: زنان در شیلات.
در سراسر جهان حدود ۴۵ میلیون زن در زنجیره ارزش شیلات و صیادی کار میکنند. با این حال، زحمات طاقتفرسای آنها اغلب دیده نمیشود، حقوق کمی میگیرند و در تصمیمگیریها به حساب نمیآیند. این کتاب میگوید زنان حق دارند در تصمیمات مربوط به دریا و محل زندگیشان شریک باشند، چون انتخابهای آنها روی نحوه صیادی، میزان صید و درآمد کل خانواده تأثیر مستقیم دارد. کتاب با معرفی چند نمونه موفق نشان میدهد چطور میتوان شرایطی ساخت که زنان به کارآفرین و رهبران محلی تبدیل شوند و با اصلاح قوانین، به جایگاه واقعی خود برسند.
“Empowering Women in Fisheries Value Chains:
Good Practices and Lessons Learned from the Coastal Fisheries Initiative”
خلاصه کتاب
هدف کتاب
هدف اصلی این کتاب، ارائه تجربههای موفق از کشورهای مختلف برای افزایش نقش زنان در تمام مراحل زنجیره ارزش شیلات است؛ از صید و آبزیپروری تا فرآوری، بازاریابی و صادرات.
چرا زنان اهمیت دارند؟
طبق آمار FAO:
- زنان حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد نیروی کار زنجیره ارزش شیلات را تشکیل میدهند.
- بیشتر فعالیت آنها در بخشهای:
- فرآوری
- بستهبندی
- فروش
- کنترل کیفیت
- بازاریابی
- صادرات
پیام اصلی کتاب
کتاب تأکید میکند که توانمندسازی زنان صرفاً یک موضوع اجتماعی نیست، بلکه یک ضرورت اقتصادی برای توسعه پایدار شیلات است. حضور بیشتر زنان در زنجیره ارزش میتواند بهرهوری، کیفیت محصولات، درآمد خانوارها و پایداری صنعت را بهبود بخشد.
پیشگفتار
ابتکار شیلات ساحلی (Coastal Fisheries Initiative – CFI) یک مشارکت جهانی میان سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، برنامه توسعه ملل متحد (UNDP)، برنامه محیط زیست ملل متحد از طریق کنوانسیون آبیدجان (UNEP/Abidjan Convention)، سازمان حفاظت بینالملل (Conservation International)، بانک جهانی (World Bank)، صندوق جهانی طبیعت (WWF) و دولتهای کیپورد، ساحل عاج، اکوادور، اندونزی، پرو و سنگال است.
این ابتکار در این شش کشور با همکاری وزارتخانههای مرتبط، سیاستگذاران، جوامع محلی صیادی، سازمانهای صیادان و فعالان حوزه شیلات، مدیران و کارآفرینان شیلات، پژوهشگران علمی و سازمانهای مردمنهاد محلی اجرا شده است.
هدف کلی این ابتکار، نشان دادن این موضوع است که مدیریت جامع و مبتنی بر اکوسیستم، همراه با بهبود نظام حکمرانی و تقویت زنجیرههای ارزش، میتواند زمینهساز توسعه شیلات خرد (Small-scale Fisheries) پایدار، سودآور و مبتنی بر اکوسیستمهای سالم باشد.
فعالیتهای CFI در راستای نقشه راه تحول آبی (Blue Transformation Roadmap) سازمان FAO برای سالهای ۲۰۲۲ تا ۲۰۳۰ قرار دارد؛ نقشه راهی که هدف آن ایجاد تولید بهتر، تغذیه بهتر، محیط زیست بهتر و زندگی بهتر است، به گونهای که هیچ فردی از این فرایند توسعه عقب نماند.
همچنین این ابتکار در تحقق اهداف توسعه پایدار سازمان ملل (SDGs) نقش دارد؛ بهویژه:
- هدف ۱۴: استفاده پایدار از منابع دریایی
- هدف ۱: ریشهکن کردن فقر
- هدف ۲: پایان دادن به گرسنگی
- هدف ۵: تحقق برابری جنسیتی
ماریاما دینگ، فرآوریکننده محصولات دریایی و یکی از رهبران فدراسیون گروههای منافع اقتصادی دیونوار (FELOGIE) در کشور سنگال، نمونهای از زنان بهرهمند از این برنامه است.
ابتکار CFI مجموعهای از سه انتشار ماندگار (Legacy Publications) تهیه کرده است تا تجربهها، دستاوردها و شیوههای موفق اجراشده در میدان عمل را مستندسازی کند و اطمینان یابد که این نتایج حتی پس از پایان دوره پنجساله اجرای پروژه نیز پایدار باقی بمانند.
این مجموعه برای گروههای زیر تهیه شده است:
- دانشگاهیان و پژوهشگران
- نهادهای دولتی و سیاستگذاران
- سازمانهای مردمنهاد
- شرکای توسعه
- مؤسسات تخصصی
- فعالان اجرایی و متخصصان حوزه شیلات
این کتاب، مکمل دو اثر دیگر از مجموعه انتشارات CFI است:
- مدیریت مشارکتی شیلات و جنگلهای مانگرو بهعنوان مسیری برای اجرای رویکرد اکوسیستمی در شیلات (EAF)
- مشارکت بخش خصوصی در توسعه شیلات پایدار
این کتاب، رویکردها و نتایج موفق CFI در ۱۵ منطقه آزمایشی را برای توانمندسازی زنان تشریح میکند.
مبنای این برنامه آن است که:
بدون مشارکت و توانمندسازی زنان، دستیابی به اهداف توسعه پایدار (SDGs) امکانپذیر نیست.
تجربه نشان داده است که هر جا زنان توانمند شوند:
- کودکان و خانوادهها وضعیت بهتری پیدا میکنند؛
- معیشت خانوارها بهبود مییابد؛
- و از اکوسیستمها بهتر حفاظت میشود.
ابتکار CFI از برابری و عدالت جنسیتی در بخش شیلات خرد حمایت میکند.
در زنجیره ارزش این بخش، حدود ۴۵ میلیون زن مشغول به کار هستند؛ زنانی که اغلب فعالیت آنها:
- غیررسمی است،
- دستمزد اندکی دریافت میکنند،
- و در فرآیند سیاستگذاری کمتر مورد توجه قرار میگیرند.
برای رفع این چالشها، CFI اقدامات زیر را انجام داد:
- افزایش توانمندی زنان صیاد، فروشندگان ماهی و فرآوریکنندگان محصولات دریایی؛
- آموزش آنان برای تبدیل شدن به رهبران و کارآفرینان؛
- کمک به زنان برای مدیریت مستقل کسبوکار و زندگی خود؛
- فراهم کردن امکان حضور زنان در فرآیندهای تصمیمگیری؛
- حمایت از اصلاحات قانونی مشارکتی با رویکرد جنسیتی، بهمنظور تضمین و حفاظت از حقوق زنان در سطح قوانین و سیاستهای عمومی.
این ابتکار برای تحقق اهداف خود بر پنج محور اصلی متمرکز بود:
- به رسمیت شناختن نقش زنان در زنجیره ارزش شیلات و توانمندسازی آنان.
- اطمینان از اینکه سیاستها و راهبردهای حوزه شیلات، پاسخگوی نیازها و مطالبات زنان باشند.
- حمایت از سازماندهی زنان فعال در زنجیره ارزش شیلات و تقویت اقدام جمعی آنان.
- کمک به زنان برای توسعه، مدیریت و اداره مؤثر کسبوکارهای خود.
- توانمندسازی زنان از طریق دسترسی به فناوری، نوآوری و زیرساختهای مناسب.
۳. رویکرد مدیریت اکوسیستمی صید در جنوب و شرق آسیا
* موضوع: درسهایی که میتوان از صیادیهای بزرگ دریایی آموخت
امروزه همه توافق دارند که برای مدیریت شیلات نباید فقط به فکر صید ماهی بود، بلکه باید به کل محیط زیست (اکوسیستم)، مسائل اجتماعی و زندگی صیادان همزمان توجه کرد (به این روش میگویند رویکرد اکوسیستمی یا EAF).
این کتاب ۱۰ نمونه واقعی از کشورهای جنوب و شرق آسیا را بررسی کرده تا ببیند این روش در عمل چطور جواب داده است. بررسیها نشان میدهد مشکلات محیط زیستی (مثل کم شدن ماهیها و نابودی زیستگاهها) و مشکلات مالی صیادان، کشورها را مجبور کرده به سمت این روش جدید بروند. هر جا که خودِ مردم محلی پای کار بودند و دولت هم حمایت مالی کرده، کار موفقیتآمیز بوده است. البته موانعی مثل ضعف در اجرای قانون، کمبود اطلاعات علمی و فشارهای مالی همچنان کار را سخت میکند. کتاب نتیجه میگیرد که برای موفقیت، باید پایداری طبیعت را با معیشت و زندگی مردم گره زد.
۴. وضعیت صید و آبزی پروری در دریای مدیترانه و دریای سیاه (گزارش ۲۰۲۵)
* موضوع: جدیدترین و دقیقترین آمار از وضعیت صیادی و پرورش ماهی در این منطقه
این گزارش، کاملترین و جدیدترین کتابی است که وضعیت حال حاضر شیلات و آبزیپروری را در منطقه مدیترانه و دریای سیاه نشان میدهد. این شماره از گزارش، به خاطر همکاری بیسابقه کشورهای منطقه و استفاده از فناوریهای جدید و هوشمند در جمعآوری آمار، دقیقترین گزارش تا به امروز است.
کتاب با بررسی وضعیت کل غذاهای دریایی منطقه شروع میشود، سپس وضعیت صید تجاری، صیدهای ناخواسته (موجودیهایی که اشتباهی صید میشوند) و وضعیت ذخایر ماهیها را تحلیل میکند. در ادامه به سراغ بخش پررونق پرورش ماهی و میگو میرود و در نهایت، وضعیت زندگی و درآمد صیادان را بررسی میکند. هدف این کتاب این است که یک بانک اطلاعاتی دقیق و واقعی به مدیران بدهد تا بتوانند برای آینده صیادی پایدار درست تصمیمگیری کنند.
۵. راهنمای کاربردی برای کاهش ضایعات و دورریز در زنجیره ارزش آبزیان
موضوع: چگونه جلوی خراب شدن و هدر رفتن محصولات شیلاتی را بگیریم؟
[خراب شدن و از بین رفتن بخشی از ماهیها و آبزیان از زمان صید تا رسیدن به دست مشتری، یکی از چالشهای همیشگی صنعت شیلات است. همه میدانند که اگر جلوی این دورریز گرفته شود، هزینهها کم میشود، سود بالا میرود، غذای بیشتری به مردم میرسد و به محیط زیست هم آسیب کمتری وارد میشود.
این کتاب یک روش جدید و همهجانبه (به نام MDS) را معرفی میکند که میگوید برای حل این مشکل نباید فقط به فکر خرید دستگاههای جدید بود؛ بلکه باید همزمان روی اصلاح قوانین، آموزش صیادان، زیرساختها، نقش زنان و فرهنگ بازار کار کرد. کتاب اعتراف میکند که این روشِ همهجانبه کمی پیچیده است، اما با آوردن مثالهای واقعی نشان میدهد که در بلندمدت چطور جلوی دورریز را میگیرد و ارزشش را دارد که در تمام دنیا از آن استفاده شود.
۶. راهنمای عملی پرورش صدف سیاه در اروپا
موضوع: کتابچه آموزشی برای پرورشدهندگان صدف
این کتابچه یک راهنمای کاملاً عملی و قدمبهقدم برای کسانی است که میخواهند وارد کار پرورش صدف سیاه شوند یا کار خود را توسعه دهند (چه در مقیاس کوچک خانگی و چه مزارع بزرگ تجاری).
کتاب تمام مراحل کار را توضیح میدهد: از شناخت زیستشناسی صدف و انتخاب محل مناسب برای احداث مزرعه گرفته تا روشهای طراحی سازه، نحوه پرورش، برداشت محصول، نکات بهداشتی و در نهایت روشهای پیشرفته پرورش صدف در آبهای دور از ساحل (فراساحلی).
