تحلیل یک دهه صادرات صنعت آبزیان ایران 2015-2024

1. روند کلی صادرات

• در بازه ده ‌ساله (۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴)، صادرات کل آبزیان ایران رشد چشمگیر و جهشی داشته است:
• وزن صادرات از ۷۸,۶۰۴ تن در سال ۲۰۱۵ به ۱۸۹,۹۱۶,۴۴۶ تن در سال ۲۰۲۴ رسیده است. این افزایش، به معنای رشد خیره‌کننده بیش از ۲,۴۰۰ درصدی در حجم صادرات است.
• ارزش دلاری صادرات نیز از ۳۱۲,۳۵۶ دلار در سال ۲۰۱۵ به ۴۱۴,۳۹۱,۵۶۰ دلار در سال ۲۰۲۴ رسیده است که نشان‌دهنده رشد بسیار قابل توجه و بیش از ۱,۳۰۰ درصدی در ارزش صادراتی است.
• این اعداد بیانگر آن است که ایران طی این سال‌ها موفق شده جایگاه خود را در بازار جهانی آبزیان به‌طور قابل ملاحظه‌ای ارتقا دهد.

2. نکات کلیدی

افزایش ظرفیت تولید و فرآوری: چنین رشد قابل توجهی نشان می‌دهد ظرفیت تولید و زیرساخت‌های فرآوری آبزیان در کشور توسعه‌یافته و سهم بخش خصوصی نیز افزایش یافته است.

• گسترش بازارهای صادراتی: ایران توانسته به بازارهای جدیدی در آسیا، اروپا و خاورمیانه دست یابد.
• تغییر ترکیب صادرات: افزایش ارزش نسبت به وزن بیانگر آن است که بخشی از صادرات به سمت محصولات با ارزش افزوده بالا (مثل میگو، فیله ماهی و محصولات فرآوری‌شده) حرکت کرده است.
• تأثیر سیاست‌های حمایتی و علمی: رشد صادرات می‌تواند نتیجه حمایت‌های دولتی، گسترش آبزی‌پروری صنعتی و بهبود فناوری‌های تولید باشد.

3. چشم‌انداز و پیشنهادات استراتژیک

• تمرکز بر حفظ کیفیت و استانداردهای بین‌المللی: برای تثبیت جایگاه در بازار جهانی و رقابت با کشورهایی مانند ویتنام و تایلند.
• افزایش سهم صادرات محصولات با ارزش افزوده بالا: با توسعه صنایع فرآوری، بسته‌بندی و برندسازی داخلی.
• بهبود لجستیک و زنجیره سرد صادراتی: برای جلوگیری از افت کیفیت و افزایش ماندگاری محصولات.
• توسعه دیپلماسی غذایی: از طریق توافقات تجاری و تعرفه‌ای با بازارهای هدف، به‌ویژه در اروپا و شرق آسیا.
• سرمایه‌گذاری در نوآوری و فناوری پرورش: برای پایداری تولید و کاهش اثرات زیست‌محیطی در کنار افزایش بهره‌وری.

بررسی داده‌های صادرات خوراک آبزیان نشان می‌دهد که در طی ده سال، رشد صادرات خوراک به‌طرز قابل توجهی فوق‌العاده و بی‌سابقه بوده است. در سال ۲۰۱۵، مجموع صادرات تنها ۲٬۸۷۶ تن به ارزش ۲٬۷۷۰ دلار بوده، اما تا سال ۲۰۲۴ این رقم به ۹۷ میلیون تن به ارزش بیش از ۸۱ میلیون دلار رسیده است. این نشان‌دهنده جهشی بیش از ۳۳ هزار درصدی در وزن و حدود ۲۹ هزار درصدی در ارزش دلاری است، که رشدی شگفت‌آور و غیرمعمول در یک بازه کوتاه است.

این روند چند نکته کلیدی سیاستی و اقتصادی را روشن می‌کند:

1. رشد صادرات خوراک نسبت به تولید کل آبزیان بسیار سریع‌تر بوده: این مسئله نشان می‌دهد که ظرفیت کارخانجات تولید خوراک آبزیان به سرعت توسعه یافته و علاوه بر تامین نیاز مصرف داخلی به بازارهای خارجی هم صادر شده است.
2. تعادل میان بازار داخلی و نیازهای پرورش‌دهندگان با تقاضاهای صادراتی: با توجه به اینکه خوراک بیش از ۶۰ ٪ هزینه تمام‌شده تولید ماهی و میگو را تشکیل می‌دهد، افزایش صادرات چنان جه بدون مدیریت و کنترل تامین نیاز های داخلی همراه باشد می‌تواند منجر به افزایش بهره وری کل زنجیره و تثبیت صنعت آبزیان شود.
3. تأمین نقدینگی از محل صادرات: با توجه به آن که ضعف نقدینگی پرورش دهندگان داخلی توان شرکت های تولید خوراک را محدود می سازد به نظر می رسد که فروش صادراتی می تواند با جبران کمبود نقدینگی خریداران داخلی، توان کارخانه ها را افزایش داده و آن ها بتوانند قیمت خوراک برای پرورش‌دهندگان را تثبیت نمایند و هزینه مالی تامین از منابع گران بانکی را به پرورش دهندگان ماهی و میگو تحمیل نکنند.

نیاز به سیاست‌گذاری هدفمند: دولت و سیاست‌گذاران باید سیاست‌هایی طراحی کنند که تعادل بین تأمین بازار داخلی و صادرات برقرار شود.

به‌طور کلی، این جدول نشان می‌دهد که صادرات خوراک به تنهایی رشد فزاینده‌ای داشته و می‌تواند در صورت اتخاذ راهکارهای معقول سبب توسعه صنعت آبزی پروری شود در حالی که اگر سیاست‌گذاری مناسب صورت نپذیرد ، فشار اقتصادی بر تولید داخلی وارد کند. سیاست مناسب، ایجاد توازن بین تأمین داخلی و صادرات است تا هم پرورش‌دهندگان داخلی بهره‌مند شوند و هم ایران بتواند از ظرفیت صادرات خوراک استفاده کند بدون آنکه تولید و سودآوری داخلی تحت فشار قرار گیرد.

تحلیل مقایسه‌ای صادرات غذاهای دریایی و خوراک آبزیان ایران بین سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴

بررسی روند صادرات نشان می‌دهد که در فاصله ده ‌ساله‌ی ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴، بخش آبزیان ایران دچار یک تغییر ساختاری جدی در ترکیب صادرات خود شده است. در سال ۲۰۱۵ مجموع صادرات آبزیان به‌غیر از خوراک تنها حدود ۷۸ هزار تن به ارزش ۳۱۲ هزار دلار بوده، در حالی که تا سال ۲۰۲۴ این رقم به بیش از ۱۸۹ میلیون تن و ارزش ۴۱۴ میلیون دلار افزایش یافته است؛ یعنی رشدی چشمگیر در حجم صادرات، به‌ویژه در گونه‌های دارای ارزش مصرفی مستقیم (ماهی، میگو ، خاویار و سایر فرآورده‌های شیلاتی).

اما در همین بازه، صادرات خوراک آبزیان از حدود ۲٬۸۷۶ تن با ارزش کمتر از سه هزار دلار، به بیش از ۹۷ میلیون تن به ارزش بیش از ۸۱ میلیون دلار رسیده است؛ یعنی رشدی بی‌سابقه که حتی در مقایسه با رشد کل صادرات آبزیان چندین برابر است. این جهش نشان می‌دهد که بخش عمده‌ای از ارزش افزوده و ظرفیت تولید داخلی ضمن تامین نیاز چرخه پرورش داخلی آبزیان، به سمت صادرات خوراک حرکت کرده است.

از دیدگاه سیاست‌گذاری، این وضعیت بیانگر دو چالش و یک فرصت کلیدی است:

1. چالش نخست – فشار بر تولید داخلی: افزایش صادرات خوراک در صورت عدم مدیریت صحیح می تواند هزینه غذا برای پرورش‌دهندگان را افزایش دهد. از آنجا که خوراک بیش از ۶۰ ٪ هزینه تمام‌شده در پرورش میگو و ماهی را تشکیل می‌دهد، این روند می‌تواند سودآوری مزارع داخلی را کاهش دهد و انگیزه تولید را تضعیف کند.
2. چالش دوم – عدم توازن بین زنجیره تولید: به دلیل عدم وجود ظرفیت ها برای توسعه سریع سطح زیر کشت و افزایش تولید آبزیان از یک سو و مصرف سرانه پایین ماهی در ایران از سوی دیگر ، رشد نامتوازن بین تولید خوراک و تولید آبزیان می تواند موجب شود که ارزش افزوده‌ای که باید از طریق صادرات محصول نهایی (ماهی یا میگو) حاصل شود، در بخش مواد اولیه (خوراک) باقی بماند. در نتیجه، کشور به‌جای صادرات کالاهای با ارزش مصرفی بالا، بیشتر به صادرات محصول واسطه‌ای وابسته شود.
3. فرصت سیاستی استفاده از ظرفیت صادراتی برای تقویت تولید داخلی: اگر سیاست‌های تنظیمی و حمایتی درست اتخاذ شود، می‌توان از این ظرفیت صادراتی به‌عنوان اهرمی برای ارتقای کیفیت خوراک داخلی، تامین نقدینگی و افزایش بهره‌وری آبزی‌پروران استفاده کرد.

تحلیل فصلی و ارتباط با چرخه‌های زیستی

الگوی فصلی صادرات خوراک و محصولات آبزی تفاوت معناداری دارد و با چرخه رشد و برداشت گونه‌های پرورشی (به‌ویژه میگو، قزل‌آلا و ماهیان گرمابی) هم‌راستا است:

در مجموع، چرخه صادرات خوراک یک فصل جلوتر از صادرات آبزیان عمل می‌کند؛ یعنی افزایش صادرات خوراک در بهار و تابستان پیش‌زمینه افزایش تولید آبزیان در نیمه دوم سال است. در سال 2024، میانگین رشد صادرات خوراک نسبت به سال قبل(بیش از ۱۰۰ ٪) در مقایسه با رشد ارزش محصولات نهایی (۴۰ ٪)است و این  نشان می‌دهد که زنجیره ارزش داخلی به‌درستی متوازن نیست .

راهکارهای سیاستی برای کاهش قیمت خوراک داخلی (با حفظ صادرات هدفمند)

1. ایجاد نظام پایش هوشمند زنجیره ارزش شیلات:

از طریق سامانه‌های داده‌محور، نسبت عرضه خوراک، میزان پرورش، برداشت و صادرات در هر فصل به‌صورت بلادرنگ تحلیل شود تا سیاست‌گذاری منعطف گردد.

1. توسعه کشت جایگزین برای تأمین مواد اولیه (جلبک، حشرات خوراکی، پروتئین تک‌یاخته‌ای):

سرمایه‌گذاری در این بخش می‌تواند تا ۲۰ ٪ از واردات مواد اولیه خوراک را جایگزین کند و قیمت داخلی را تثبیت نماید.

1. اعطای تسهیلات کم‌بهره به پرورش‌دهندگان برای خرید خوراک در فصل رشد:

مشابه وام‌های نهاده کشاورزی، این تسهیلات می‌تواند فشار نقدینگی را در دوره‌های اوج مصرف (می تا سپتامبر) کاهش دهد.

جمع‌بندی سیاستی

در شرایط فعلی، رشد صادرات خوراک آبزیان نشانه‌ای از قدرت صنعتی و رقابت‌پذیری جهانی ایران است؛ اما اگر بدون موازنه در عرضه داخلی ادامه یابد، اثر سازنده آن خنثی خواهد شد، بنابراین سیاست بهینه باید ترکیبی از کنترل صادرات، بهبود بهره‌وری خوراک و حمایت از زنجیره تولید داخلی باشد.

به‌طور خلاصه:

• صادرات خوراک باید هوشمندانه تنظیم شود، نه محدود
• قیمت خوراک داخلی باید از طریق کاهش هزینه تولید و لجستیک کنترل شود، نه با اجبار و دستور
• و نهایتاً، پایش مستمر فصلی تولید و صادرات باید مبنای تصمیم‌گیری در شورای سیاست‌گذاری شیلات کشور قرار گیرد