گزارشی از آخرین وضعیت صادرات آبزیان به روسیه – ارائه شده در جلسات کارشناسی با سازمان های شیلات، دامپزشکی و وزارت جهاد کشاورزی

1- تاریخچه و سوابق

در سال 1393 بعد از بازدید کارشناسان مرجع صلاحیت دار فدراسیون روسیه از مراکز فرآوری آبزیان ایران تعداد 19 شرکت ایرانی در فهرست مجاز صادرات به این کشور قرار گرفته‌اند. اما بازار آبزیان روسیه تا اواخر ۱۳۹۷ عملاً پذیرای محصولات صادراتی شیلات ایران نبود.

بعد از گذشت این زمان صادرات آبزیان ایران به روسیه به شدت افزایش داشت به گونه ای که در 33 ماه گذشته (1402،1401 و 11 ماهه 1403) 47 هزار تن میگو، 5 هزار تن قزل آلا و 800 تن ماهی خاویاری صادر شده است. بخش زیادی از صادرات ماهی ایران به آذربایجان نیز غیر مستقیم  به روسیه  صادر می شود که بدین صورت صادرات ماهی قزل آلا به روسیه بیش از 8 هزار تن و ماهی خاویاری 2500 تن می رسد. لذا پر واضح است که روسیه همراه امارات به بازار اصلی میگوی پرورشی کشور تبدیل گردیده است.

شرح تفصیلی مقدار صادرات آبزیان در سال های اخیربه روسیه در جدول زیر ذکر شده است.

2- وضعیت شرکت ها

در حال حاضر 36 شرکت ایرانی در 19 گروه کالایی آبزیان؛ در روسیه رجیستر هستند و در عین حال با توجه به افزایش تولیدات شیلاتی کشور و راه اندازی واحدهای فراوری مدرن و جدید بیش از 50 شرکت ایرانی از سال 1398متقاضی رجیستری می باشند و هر ساله سازمان محترم دامپزشکی این لیست را به روزرسانی و ارسال می نماید اما تاکنون بنا به دلایل مختلف هدف فوق محقق نشده است.

پس از سه سال پیگیری مداوم نهایتا در سال 1401 یک هیئت کارشناسی از روسیه برای بازدید واحدهای شیلاتی و افزایش تعداد شرکت های متقاضی رجیستری به ایران آمدند لیکن متاسفانه بعد از بازدید کارشناسان مذکور طی گزارشی که به سازمان دامپزشکی اعلام گردید نه تنها شرکت جدیدی رجیستر نشد بلکه چهار شرکت ایرانی مورد بازدید در تمامی گروه‌های کالایی به وضعیت قرمز درآمدند که بعد از گذشت دو سال و انجام اقدامات اصلاحی، تا کنون تغییری در این وضعیت اتفاق نیفتاده است.

علاوه بر این بعد از انجام این بازدید، صادرات ماهیان تازه (دریایی، خاویاری، قزل الا) و فیله انواع ماهیان و نیز صادرات خاویار، بدون ذکر هرگونه دلیلی برای تمامی شرکت‌ها ممنوع اعلام شد.

از مجموع 25 شرکتی که در گروه کالایی میگو رجیستر بودند، قبلاً 4 شرکت در وضعیت قرمز قرار گرفته و اخیراً طی دو ماه گذشته 9 شرکت دیگر  نیز به وضعیت زرد و قرمز درآمدند و عملاً تنها 12 شرکت امکان صادرات میگو را دارا می باشند که تعدادی از شرکت ها تاکنون تجربه چندانی در صادرات به روسیه نداشته اند.

به طور خلاصه می‌توان گفت که در حال حاضر، تنها سه محصول میگوی منجمد و پخته، قزل‌آلا و ماهی خاویاری منجمد شکم خالی به روسیه امکان صادرات را دارند که وضعیت هر کدام به شرح زیر است:

الف) میگو: در چهار سال گذشته  میگوی پرورشی ایران به علت بروز بیماری و عدم امکان صادرات  آن به کشور چین وابستگی شدیدی به بازار روسیه داشته و عملاً  این کشور تبدیل به بازار اصلی این محصول شده است. اگرچه صادرکنندگان ایرانی در پی حضور در سایر بازارها و کاهش وابستگی صادرات به روسیه هستند ولی در هر حال این مشکل باید حل شود.

ب) ماهی قزل‌آلا و ماهی خاویاری: نیز با درصدی کمتر این وابستگی را دارند و اگر مشکلات با روسیه برطرف گردد می‌توان رشد قابل توجهی در صادرات این دو محصول را انتظار داشت.

3- پیشنهادات و درخواست ها

اقدامات فوری ذیل در خصوص تغییر وضعیت موجود در بازار روسیه لازم است:

1- سازمان دامپزشکی کشور به عنوان مرجع رسمی پاسخگو به مرجع صلاحیت دار قرنطینه­ای روسیه (روسلخوزنادزور) می­بایست هرچه سریع­تر و قاطعانه ادعاهای ظاهراً فنی طرف روس را پاسخ داده و از کیان حرفه­ای خود دفاع نماید؛ چرا که آبزیان ایران علاوه بر کشور روسیه به 59 کشور دیگر دنیا صادر می­گردد و چنین ایراداتی به آن وارد نبوده است.

2-  با توجه به آن که برای ما محرز است که دلایل غیرفنی و به خصوص زیاده خواهی چند شرکت ذی نفوذ در روسیه عامل ایجاد این محدودیت هاست لازم است از توان سیاسی و رایزنی های دیپلماتیک کشور(وزارت امور خارجه، سفارت مان در روسیه و سازمان توسعه تجارت) در رفع این وضعیت استفاده شود.